Czy psychoterapia jest możliwa w warunkach szkolnych?
Magdalena Skotnicka Chaberek
Szkoła jest zawsze odbiciem tego, co na zewnątrz" – te słowa Małgorzaty
Musierowicz z Brulionu Bebe B1
. trafnie oddają istotę środowiska szkolnego. Szkoła nie
funkcjonuje w próżni – zakotwicza się głęboko w środowisku domowym dzieci, rodziców,
nauczycieli i wszystkich pracowników. Świat przenika szkołę na wylot, a szkoła
przygotowuje nas na świat.
Rola środowiska szkolnego jako kształtującego rzeczywistość pojawiła się w
historii ludzkości bardzo wcześnie. Już w starożytnej Grecji w Sparcie, w Atenach
rozumiano rolę kształcenia w grupie rówieśniczej. Sokrates, Arystoteles i Platon stworzyli
obraz szkoły jako miejsca rozwijającego wartości2
. W literaturze przewija się też wiele
obserwacji jak role przeżywane w szkole wpływają na nasze codzienne życie w
przyszłości i jakie doświadczenia nas kształtują. Dickens opisując życie Ebenezera
Scrudge`a i przyczyny jego zachowań opisuje “Szkoła nie opustoszała zupełnie -ozwał
się duch. -Jest tam pewne samotne dziecko, chłopiec zapomniany przez swych
opiekunów.”
3 Czy bardziej współcześnie Grzędowicz "Czuję się jak w szkole. Dlaczego
zawsze wszyscy skądś wszystko wiedzą, a ja nie. To jak zły sen. 'Do kiedy trzeba zaliczyć
chemię? – Nie wiedziałeś? Do wczoraj.' A potem tak sięga to przez całe życie..."4
1 Musierowicz, M. (2024). Brulion Bebe B. (Jeżycjada, tom 6). Wydawnictwo Labreto.
2 Tatarkiewicz, W. (2014). Historia filozofii: Tom 1. Filozofia starożytna i średniowieczna (wyd. X).
Wydawnictwo Naukowe PWN.
3 Dickens, C. (2023). Opowieść wigilijna. Świat Książki.
4 Grzędowicz, J. (2021). Pan Lodowego Ogrodu: Tom 1. Fabryka Słów.
Środowisko szkolne kształtuje fundamenty naszego funkcjonowania: wzorce
zachowań, standardy i wartości, przekonania o sobie, o innych i o świecie. To w szkole
uczymy się myśleć, rozwijamy umiejętności, ale także budujemy obraz siebie jako osoby
kompetentnej lub niekompetentnej, wartościowej lub odrzuconej. Ten obraz siebie jest
mniej lub bardziej stały - cytując Rowling “Twoim zdaniem beznadziejną, jego
genialną,moim - przeciętną.”5 Przekonania o sobie wynikają z konieczności mierzenia się
ze środowiskiem oraz innymi ludźmi oraz wewnętrznej zewnętrznej ocenia przez dziecko
tej możliwości radzenia sobie. To czy będziemy czuli się warci miłości, potrzebni, zdolni
do radzenia sobie (warci, ważni, silni, kompetentni) wśród ludzi (akceptujących,
opiekujących się, zachęcających do współpracy vs odrzucających, krzywdzących,
oceniających) w świecie (względnie bezpiecznym, przewidywalnym, neutralnym vs
zagrażającym, nieprzewidywalnym, niebezpiecznym.6
Szkoła powinna być miejscem, które zapewni:
• Bezpieczeństwo – zarówno fizyczne, jak i emocjonalne;
• Przewidywalność – jasne zasady i konsekwentne ich stosowanie;
• Sprawiedliwość – równe traktowanie i szacunek dla każdego ucznia.
Zasady, które w Polskiej tradycji oświatowej proponowali już Korczak i Jeleńska
Tylko trzeba pamiętać, że równe traktowanie oznacza – wyznaczanie równych
szans, czyli dostosowanie wymagań do możliwości dzieci. W sercu każdego systemu
edukacyjnego znajduje się bowiem relacja – między uczniem a nauczycielem, między
rówieśnikami, między szkołą a rodziną. Te relacje mogą budować lub niszczyć.
Jedną z najbardziej skutecznych metod behawioralnych jest nie tylko stosowanie
wzmocnień pozytywnych instrumentalnych bądź sprawczych, poprzez sprawianie
5 Rowling, J. K., Thorne, J., & Tiffany, J. (rok). Harry Potter i Przeklęte Dziecko: Wydanie poszerzone. Media
Rodzina.
6 Skotnicka - Chaberek M. Połeć -Szalonek M. Przekonania kluczowe w druku
klimatu zachęcającego do ćwiczeń i podtrzymującego dobry nastrój, ale także poprzez
modelowanie i rozwijanie umiejętności samowzmacniania789
.
Tworzenie takiego modelu jest możliwe, kiedy dorośli
• zapewniają bezpieczeństwo – troszczą się o uczniów, tworzą przestrzeń, w której
można popełniać błędy bez lęku przed upokorzeniem;
• akceptują takimi, jakimi jesteśmy – widzą w dziecku osobę z unikalnymi
potrzebami i możliwościami;
• współpracują jako partnerzy – traktują uczniów podmiotowo, angażują ich w
proces uczenia się.
To właśnie te zachowania powinniśmy się starać modyfikować wychowankom tworząc
środowisko wspierające rozwój adekwatnych przekonań. Odpowiedzialność musi być
rozumiana jako zdolność podejmowania decyzji, a nie przymus i presja wywierana na
ucznia. Szacunek musi być wzajemny, a nie tylko oczekiwany, musi być wcielany przez
dorosłych w działanie. Pokora to uznanie ograniczeń i różnicy wiedzy, świadomość
własnej omylności, a nie podporządkowania. Współpraca oznacza wypracowywanie
wspólnych możliwości, a nie tylko wykonywania poleceń jednej strony przez drugą
oznacza umiejętność słuchania1011
.
7 Thorndike, E. L. (1911). Animal intelligence: Experimental studies. Macmillan.
8Skinner, B. F. (1938). The behavior of organisms: An experimental analysis. Appleton-Century.
9 Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review,
84(2), 191–215.
10 Korczak, J. (2012). Wybrane dzieła. Impuls.
11
Jeleńska, L. (1930). Sztuka wychowania. Nasza Księgarnia.
Sposobem na stworzenie takiego środowiska wspierającego kształtowanie się
odpowiednich przekonań i strategii radzenia sobie jest rozwijanie edukacji włączającej
rozumianej jako:
• realizowanie potrzeb dzieci niepełnosprawnych – ale nie tylko ich;
• realizowanie potrzeb dzieci z problemami w kontroli zachowania
• realizowanie potrzeb dzieci zagrożonych niedostosowaniem społecznym
• realizowanie potrzeb wszystkich dzieci – bo każde dziecko ma specjalne
potrzeby
• dostosowywanie szkoły – celem tworzenia „szkoły dla wszystkich"
• systemowe podejście do edukacji – zmiana filozofii, nie tylko procedur
Nauczanie włączające w swojej istocie wymusza na dorosłych odpowiednie działanie i
powinna zachęcać do refleksji nad zachowaniem, nie czy dziecko ma problem, czy ono
jest “wymagające naprawy”, a bardziej czego mogę się nauczyć od mojego ucznia, jakie
wymagania stawia to przede mną. Jak ustawiać poprzeczkę podtrzymując i
indywidualizując wyzwania, nie żeby wystawić ocenę. Ważne jest przyjęcie perspektywy
jak muszę się zmieniać ja jako dorosły i środowisko szkolne, żeby umożliwić rozwój
każdego dziecka12
.
Organizacje międzynarodowe takie jak Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), UNESCO
i UNICEF promują szkoły jako główne miejsca promocji zdrowia psychicznego.
Dlaczego? Bo szkoła to jedyne miejsce, które ma dostęp do praktycznie wszystkich dzieci
przez wiele lat ich rozwoju, szkoła jest miejscem dostępnym do działania.
Trzy poziomy profilaktyki
Model wielopoziomowy zakłada systemowe podejście obejmujące:
1. Profilaktyka uniwersalna (dla wszystkich uczniów)
• programy rozwijające umiejętności społeczne i emocjonalne,
• edukacja o zdrowiu psychicznym,
• tworzenie klimatu szkoły wspierającego rozwój,
• wzmacnianie czynników chroniących.
12 Ainscow, M., Booth, T., & Dyson, A. (2006). Improving schools, developing inclusion. Routledge
2. Profilaktyka selektywna (dla grup ryzyka)
• identyfikacja uczniów w trudnej sytuacji,
• grupy wsparcia dla dzieci z rozwiedzionych rodzin,
• interwencje dla uczniów z trudnościami w nauce,
• programy dla dzieci doświadczających przemocy.
3. Profilaktyka wskazana (dla osób z objawami)
• interwencje dla uczniów z diagnozowanymi problemami,
• psychoterapia indywidualna i grupowa,
• współpraca ze specjalistami zewnętrznymi,
• dostosowanie środowiska szkolnego do potrzeb ucznia.
Ten model pokazuje, że psychoterapia w szkole to nie tylko praca indywidualna z
uczniem w gabinecie psychologa, ale część szerszego systemu wsparcia13
.
W szkole można prowadzić wiele działań w obszarze psychoterapii od
współdziałania w ramach oddziaływań wielomodalnych – kiedy personel staje się
częścią zespołu terapeutycznego, współdziała z terapeutami zewnętrznymi, wspólnie
ustalane zostają cele i strategie działania. Stosowana jest profilaktyka celowana
nastawiona na szybkie identyfikowanie problemów, interwencje prewencyjne przed
rozwinięciem się pełnoobjawowych zaburzeń, rozwija się wiedzę o zdrowiu psychicznym
i odporność psychiczną. Możliwe jest prowadzenie terapii poznawczo grupowej czy
oddziaływań indywidualnych, interwencji behawioralnych, treningów umiejętności
społecznych i regulacji emocji, treningów umiejętności rodzicielski, poprawy
kompetencji nauczycielskich. W szkole panują unikalne możliwości obserwacji w
naturalnym środowisku, identyfikacji trudności, współpracy między środowiskiem
domowym i nauczycielami. Szczególnie ważne jest to w grupie pacjentów z zaburzeniami
neurorozwojowymi narażonymi na częstsze rozwijanie depresji, lęków i obciążonych
ryzykiem samobójczym.
W badaniach naukowych mówimy o piramidzie dowodów skuteczności. Taka
piramida oznacza, że najmniej dokładne metody oceny znajdują się u jej podstaw do
13 World Health Organization, UNESCO, & UNICEF. (2022). Promoting and protecting mental health in
schools and learning environments: Five essential pillars for promoting and protecting mental health and
psychosocial well-being in schools and learning environments
takich metod należy obserwacja indywidualnego ucznia, a na szczycie badań wytyczne
kliniczne oparte o dowody naukowe (Patrz Rysunek 1).
Rysunek1 Piramida wiarygodności badań naukowych.
Obecnie w literaturze naukowej skuteczność psychoterapii oferowanej w szkole zawiera
się wynikach umiarkowanych, czyli średni uczeń uczestniczący w terapii oferowanej w
placówce edukacyjnej funkcjonuje lepiej niż około 67% uczniów w grupie kontrolnej. To
klinicznie istotna poprawa, porównywalna ze skutecznością terapii prowadzonych w
gabinetach prywatnych1415
. W badaniach dominują terapia poznawczo-behawioralna
(CBT) – najczęściej stosowana, trening umiejętności – najwyższa skuteczność (d = 0,55!),
interwencje psychoedukacyjne, techniki mindfulness. Szczególnie istotny wydawał się
wpływ interwencji prowadzonych grupowo skutecznych podobnie jak psychoterapia
indywidualne. Wykazujących większą efektywność kosztową i wykorzystanie dynamiki
grupowej. Metody pozostają skuteczne w leczeniu:
• zachowania eksternalizacyjne – agresja, problemy z zachowaniem, ADHD;
• umiejętności społeczne – asertywność, rozwiązywanie konfliktów, empatia;
• lęk i depresja – szczególnie skuteczne interwencje oparte na CBT;
• problemy z uczeniem się– gdy współwystępują z trudnościami emocjonalnymi.
Najbardziej skuteczna pozostaje ona, kiedy jest oferowana przez odpowiednio
wykształconych specjalistów - psychoterapeutów i psychologów, a mniej skuteczna,
jeżeli realizują jej elementy inne osoby.
Szczególnie ważne w warunkach szkolnych wydają się być podejmowane
odpowiednie interwencje w sytuacjach kryzysowych, wsparcie w zdarzeniach
traumatycznych i rozwiązywanie konfliktów. Szczególną rolę pełni szkoła szkoła w
zakresie przeciwdziałania przemocy doświadczanej przez dzieci.
Wytyczne i skuteczność badań bywają podważane z uwagi na trudności w zakresie
utrzymywania skuteczności leczenia w oferowanego w naturalnym środowisku
podejmowanego przez praktyków, a nie przez badaczy. Co może wynikać w większych
14 Reese, R. J., Prout, H. T., & Zirkle-Smith, M. H. (2010). Effectiveness of school-based psychotherapy: A
meta-analysis of dissertation research. Psychology in the Schools, 47(10), 1035–1045.
15 Baskin, T. W., Slaten, C. D., Crosby, N. R., Pufahl, T., Schneller, C. L., & Ladell, M. (2010). Efficacy of
counseling and psychotherapy in schools: A meta-analytic review of treatment outcome studies. The
Counseling Psychologist, 38(7), 878–903.
rozbieżności diagnostycznych, niewystarczającego przygotowania i trzymania się metod
w czasie leczenia, czy większej złożoności opisywanych problemów w realnej
populacji.
16
Pewne obawy może budzić też stosowanie terapii w szkole z uwagi na niewystarczającą
dostępność i nie dostateczne przygotowanie specjalistów w szkole. W reformie systemu
wsparcia psychicznego w Polsce dla dzieci i młodzieży nie przewidziano psychoterapii
poza systemem opieki zdrowotnej, ale jednocześnie wiele metod pomocy w
zaburzeniach rozwojowych w tym terapia psychologiczna czy pedagogiczna jest
zalecanych w orzeczeniach. Powstają więc poważne wątpliwości jak i gdzie powinna być
stosowana terapia, kto miałby ją realizować, czy nadmiernie obciążeni pedagodzy i
psychologowie szkolni, w warunkach szkolnych trudno wygospodarować czas na
terapię. Presja na rozwiązanie problemu, bycie przez teraputę częścią systemu
szkolnego może rodzić konflikt interesów i wymaga ogromnej dbałości o zachowanie
tajemnicy psychoterapeutycznej. Ogranicza dowolność wyboru i w pewien sposób
narzuca konieczność korzystania z pomocy na terenie szkoły. Trudność w zachowaniu
granic roli zawodowej, prowadzenie zajęć czy innych funkcji szkolnych.
Podsumowywując oddziaływania psychoterapeutyczne można bezpiecznie prowadzić w
warunkach szkolnych, jest szansa na odnalezienie większej liczby dzieci potrzebujących
pomocy. W ramach terapii grupowej można skutecznie wspierać mniejszym kosztem
większą ilość dzieci. Umożliwić takie działania może inwestycja w nabywanie kwalifikacji
kadry, wprowadzenie szkoleń z metod o “niskiej intensywności”. Szczególnej uwagi
wymaga poszukiwanie skutecznych oddziaływań dla młodszych adolescentów. Wpływ
obrazu ciała, dojrzewania, relacji rówieśniczych utrudnia leczenie tej grupy.
Szkoła może być dobrym miejscem wprowadzania oddziaływań z uwagi na szeroki
dostęp do ich odbiorców, możliwość szybkiej interwencji, możliwość destygmatyzacji
problemów psychicznych. Trzeba pamiętać, że żeby podjąć działania trzeba zacząć od
16 Wuthrich, V. M., Zagic, D., Dickson, S. J., McLellan, L. F., Chen, J. T.-H., Jones, M. P., & Rapee, R. M.
(2023). Effectiveness of psychotherapy for internalising symptoms in children and adolescents when
delivered in routine settings: A systematic review and meta-analysis. Clinical Child and Family
Psychology Review, 26(3), 824–848.
rzetelnej oceny problemu, zjawisk w szkole, klasy. Nie wszystkie problemy wymagają od
początku psychoterapii, a niektóre oddziaływania wychowawcze, pedagogiczne,
wsparcie i pomoc psychologiczna nakładają się z działaniami psychoterapeutycznymi.
Całość oddziaływań szkolnych powinna opierać się na wspieraniu i rozwijaniu
właściwych przekonań i odpowiednich zachowań wychowanków poprzez stworzenie
środowiska wspierającego rozwój, z ludźmi wrażliwymi na wykrywanie przejawów
doświadczanej przemocy i gotowymi do natychmiastowych reakcji. Ludźmi
nawiązującymi zdrowe i rozwijające relacje z dziećmi. Nie wszystkie zaburzenia mogą
być leczone przez specjalistów szkolnych, a ich umiejętności wymagają stałego rozwoju,
a praca powinna podlegać superwizji. Potrzebne jest wypracowanie standardów
działania obejmujących środowisko szkolne i współpracę w placówkami ochrony
zdrowia. Każde oddziaływanie powinno być podejmowane w trosce o standard etyczny,
metody oparte na wytycznych, stale monitorowane. Niewłaściwie prowadzona terapia
może szkodzić. Personel szkolny musi mieć zapewnione warunki jej prawidłowego
realizowania i odpowiednie wsparcie.
